Xây dựng quốc gia biển mạnh: Quản lý thống nhất, hiện đại, bền vững

Nghị quyết số 20-NQ/TW của Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV đã xác định mục tiêu xây dựng Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh, giàu từ biển, đưa biển trở thành không gian phát triển và động lực tăng trưởng mới. Để hiện thực hóa mục tiêu này, việc hoàn thiện thể chế, đặc biệt là sửa đổi Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo được xem là nhiệm vụ cấp bách. Phóng viên Báo Nông nghiệp và Môi trường phỏng vấn ông Nguyễn Quốc Toản, Cục trưởng Cục Biển và Hải đảo Việt Nam (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), về những định hướng lớn này.

Ông Nguyễn Quốc Toản, biển không chỉ là nơi khai thác tài nguyên mà là không gian phát triển chiến lược của quốc gia, vì vậy cần được quản lý thống nhất, hiện đại và bền vững. Ảnh: Tùng Đinh.

Thưa ông, Hội nghị Trung ương ba khóa XIV vừa ban hành Nghị quyết số 20-NQ/TW về xây dựng quốc gia biển mạnh. Theo ông, Nghị quyết có ý nghĩa như thế nào trong giai đoạn phát triển mới của đất nước?

Nghị quyết số 20-NQ/TW có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, thể hiện tư duy phát triển và tầm nhìn chiến lược của Đảng ta đối với biển và đại dương trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới.

Nếu trước đây biển chủ yếu được nhìn nhận là không gian khai thác tài nguyên và bảo đảm quốc phòng, an ninh thì Nghị quyết lần này đã xác định rõ biển là không gian sinh tồn, không gian phát triển, không gian tăng trưởng mới và là nguồn lực chiến lược của quốc gia. Đây là bước phát triển rất quan trọng về nhận thức, đặt biển vào vị trí trung tâm trong chiến lược phát triển đất nước.

Nghị quyết cũng đưa ra mục tiêu rất rõ ràng là xây dựng Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh, giàu từ biển, phát triển nhanh nhưng bền vững trên cơ sở quản trị biển hiện đại, khai thác hợp lý tài nguyên, bảo vệ hệ sinh thái biển, thích ứng với biến đổi khí hậu, đồng thời bảo đảm vững chắc quốc phòng, an ninh, chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán quốc gia trên biển.

Có thể nói, đây sẽ là kim chỉ nam để hoàn thiện thể chế, huy động mọi nguồn lực phát triển kinh tế biển, hình thành các ngành kinh tế biển hiện đại và tạo động lực tăng trưởng mới cho đất nước trong nhiều thập kỷ tới.

Một trong những yêu cầu quan trọng của Nghị quyết là khẩn trương thể chế hóa chủ trương của Đảng. Cục Biển và Hải đảo Việt Nam đang triển khai nhiệm vụ này như thế nào, thưa ông?

Ngay trong quá trình tham mưu xây dựng Nghị quyết, lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã chỉ đạo Cục Biển và Hải đảo Việt Nam bám sát các chủ trương, định hướng của Dự thảo Nghị quyết, đồng thời xác định việc hoàn thiện thể chế là nhiệm vụ trọng tâm, trọng điểm để nhanh chóng đưa các chủ trương của Đảng đi vào cuộc sống, phục vụ người dân, doanh nghiệp.

Hiện nay, Cục Biển và Hải đảo Việt Nam đang được giao chủ trì xây dựng Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi) với quan điểm xuyên suốt là thể chế hóa các định hướng lớn của Nghị quyết 20-NQ/TW.

Sau gần 10 năm thi hành, Luật Tài nguyên, Môi trường biển và hải đảo năm 2015 đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng cho quản lý tổng hợp tài nguyên và bảo vệ môi trường biển. Tuy nhiên, thực tiễn phát triển đã xuất hiện nhiều yêu cầu mới mà Luật hiện hành chưa theo kịp.

Qua tổng kết, chúng tôi nhận thấy một số "nút thắt" lớn như khuôn khổ pháp lý về quản lý, sử dụng không gian biển chưa hoàn thiện; quyền sử dụng khu vực biển chưa được xác lập đầy đủ; cơ chế khuyến khích các ngành kinh tế biển mới còn thiếu; quản trị biển liên ngành và chuyển đổi số chưa đáp ứng yêu cầu phát triển.

Trong quá trình sửa đổi Luật, chúng tôi luôn chủ động, lắng nghe ý kiến các Bộ ngành, địa phương, Hiệp hội doanh nghiệp nhằm tiếp thu những vấn đề phát sinh từ thực tiễn quản lý, cùng họp rà soát với VCCI và các hiệp hội ngành hàng để không chỉ nhằm tháo gỡ các khó khăn trước mắt mà còn hướng tới xây dựng một khuôn khổ pháp lý hiện đại, minh bạch, có tính dự báo cao, tạo nền tảng lâu dài để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng quốc gia biển mạnh.

Ông Nguyễn Quốc Toản cho biết, Dự thảo Luật sẽ tạo điều kiện để chuyển từ mô hình khai thác biển theo từng ngành riêng lẻ sang quản trị tổng hợp không gian biển, thúc đẩy liên kết giữa năng lượng, logistics, cảng biển, nuôi biển, du lịch và công nghiệp biển, hình thành các chuỗi giá trị mới có sức cạnh tranh quốc tế. Ảnh: Trường Giang.

Trên cơ sở đó, Dự thảo Luật hiện đang được lấy ý kiến các Bộ ngành, địa phương, tổ chức cá nhân gồm 8 chương, 85 điều, được xây dựng theo hướng luật khung, tập trung quy định những nội dung mang tính nguyên tắc, ổn định; các nội dung kỹ thuật, chuyên ngành sẽ giao Chính phủ quy định chi tiết nhằm bảo đảm tính linh hoạt trong thực tiễn.

Trong đó, kế thừa các quy định còn phù hợp của Luật năm 2015, đồng thời bổ sung nhiều nội dung mới về quản lý, sử dụng không gian biển; giao, cho thuê và đăng ký sử dụng khu vực biển; cơ chế xác lập quyền sử dụng khu vực biển; ưu đãi phát triển kinh tế biển xanh, kinh tế carbon thấp; thúc đẩy chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu và hệ thống thông tin tài nguyên, môi trường biển và hải đảo.

Chúng tôi cũng đề xuất xem xét cắt giảm, đơn giản hóa nhiều thủ tục hành chính, tăng cường ứng dụng dữ liệu số, phân định rõ trách nhiệm giữa Trung ương và địa phương, góp phần nâng cao hiệu lực quản lý, khai thác bền vững tài nguyên biển, tạo động lực phát triển kinh tế biển trong giai đoạn mới.

Nghị quyết 20-NQ/TW đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ phương thức quản lý, khai thác và sử dụng biển. Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ triển khai những định hướng lớn nào để hiện thực hóa mục tiêu này, thưa ông?

Điểm cốt lõi là chuyển từ quản lý biển theo từng ngành, từng lĩnh vực sang quản trị tổng hợp tài nguyên, không gian biển và môi trường biển. Biển không chỉ là nơi khai thác tài nguyên mà là không gian phát triển chiến lược của quốc gia, vì vậy cần được quản lý thống nhất, hiện đại và bền vững.

Để thực hiện mục tiêu đó, dự thảo Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi), trong đó bổ sung các công cụ quản trị hiện đại như quy hoạch không gian biển quốc gia, cơ chế giao, cho thuê và đăng ký sử dụng khu vực biển, sử dụng đa mục đích và xử lý chồng lấn trong khai thác không gian biển. Đồng thời, Bộ đang tập trung xây dựng cơ sở dữ liệu tài nguyên, môi trường biển và hải đảo, kết nối các cơ sở dữ liệu ngành Nông nghiệp và Môi trường, dữ liệu quy hoạch, sử dụng biển để nâng cao hiệu quả quản trị. Mục tiêu là khơi thông nguồn lực từ biển nhưng không đánh đổi môi trường, hệ sinh thái, sinh kế người dân và các yêu cầu về quốc phòng, an ninh.

Mục tiêu của Dự thảo Luật Tài nguyên môi trường biển và hải đảo sửa đổi là khơi thông nguồn lực từ biển nhưng không đánh đổi môi trường, hệ sinh thái, sinh kế người dân và các yêu cầu về quốc phòng, an ninh. Ảnh: Hồng Thắm.

Theo ông, khi Luật được sửa đổi theo tinh thần Nghị quyết 20-NQ/TW, những lĩnh vực kinh tế biển nào sẽ được hưởng lợi nhiều nhất?

Các chính sách mới sẽ tạo tác động tích cực đối với hầu hết các ngành kinh tế biển, đặc biệt là những lĩnh vực cần sử dụng không gian biển ổn định, lâu dài và có quy mô đầu tư lớn. Có thể kể đến điện gió ngoài khơi, nuôi biển công nghiệp, cảng biển, logistics, du lịch biển, khai thác tài nguyên biển, kinh tế tuần hoàn, công nghiệp sinh học biển cũng như nhiều ngành kinh tế biển mới.

Khi quyền sử dụng khu vực biển được xác lập rõ ràng, việc phân bổ không gian biển minh bạch hơn, cơ chế ưu đãi được hoàn thiện, doanh nghiệp sẽ mạnh dạn đầu tư dài hạn, ứng dụng công nghệ cao và huy động nguồn lực xã hội.

Quan trọng hơn, Luật sẽ tạo điều kiện để chuyển từ mô hình khai thác biển theo từng ngành riêng lẻ sang quản trị tổng hợp không gian biển, thúc đẩy liên kết giữa năng lượng, logistics, cảng biển, nuôi biển, du lịch và công nghiệp biển, hình thành các chuỗi giá trị mới có sức cạnh tranh quốc tế.

Theo ông, đâu là những giải pháp trọng tâm để sớm đưa Nghị quyết 20-NQ/TW vào cuộc sống, tạo động lực phát triển kinh tế biển trong giai đoạn tới?

Theo tôi, trước hết phải sớm hoàn thiện thể chế, với trọng tâm là Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi), đồng thời tổ chức thực hiện hiệu quả Quy hoạch không gian biển quốc gia để trở thành cơ sở pháp lý cho việc phân bổ và sử dụng không gian biển.

Cùng với đó là xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về biển; thiết lập cơ chế điều phối liên ngành, liên vùng; huy động nguồn lực cho phát triển kinh tế biển xanh và thí điểm mô hình quản trị biển tích hợp tại một số địa phương trọng điểm. Khi thể chế, quy hoạch, dữ liệu và cơ chế phối hợp được hoàn thiện đồng bộ, Nghị quyết 20 sẽ nhanh chóng đi vào cuộc sống, tạo nền tảng để hình thành các trung tâm kinh tế biển mạnh, các khu kinh tế biển đặc biệt và đưa biển thực sự trở thành động lực tăng trưởng mới của đất nước.

Trân trọng cảm ơn ông!