Việt Nam cần làm gì để trở thành quốc gia biển mạnh?

Làm chủ công nghiệp hàng hải, nâng tầm kinh tế biển

Theo ông Đỗ Thành Hưng, Phó Chủ tịch Hội Khoa học - Kỹ thuật công nghiệp Tàu thủy Việt Nam (VISIA), đối với nhiều quốc gia, biển là lợi thế phát triển, nhưng với Việt Nam, biển còn là không gian sinh tồn, phát triển, an ninh - quốc phòng và hội nhập quốc tế.

“Với đường bờ biển dài, vùng biển rộng, hàng nghìn đảo và quần đảo cùng vị trí nằm trên các tuyến hàng hải quốc tế quan trọng bậc nhất thế giới, biển không chỉ mang lại nguồn tài nguyên phong phú mà còn quyết định trực tiếp đến tương lai phát triển của đất nước trong nhiều thập kỷ tới”, ông Đỗ Thành Hưng nói.

Trong bối cảnh các động lực tăng trưởng truyền thống đang dần bão hòa, kinh tế biển sẽ mở ra không gian phát triển mới cho Việt Nam. Các lĩnh vực như vận tải biển, logistics, cảng nước sâu, khai thác dầu khí, điện gió ngoài khơi, nuôi biển công nghiệp và kinh tế tuần hoàn biển được kỳ vọng tạo thêm động lực cho nền kinh tế.

Ông Đỗ Thành Hưng cho rằng, một quốc gia biển mạnh không chỉ có nhiều cảng biển hay tàu thuyền mà phải có khả năng làm chủ không gian biển, từ thiết kế, xây dựng, quản lý, vận hành đến bảo vệ hệ thống hạ tầng trên biển và ven biển.

Điều này đòi hỏi năng lực phát triển cảng biển hiện đại, trung tâm logistics, công trình dầu khí, điện gió ngoài khơi, cơ sở nghiên cứu khoa học, cứu hộ, cứu nạn và phương tiện thực thi pháp luật trên biển. Đây cũng là lý do Việt Nam cần xây dựng nền công nghiệp hàng hải đủ mạnh.

“Nghị quyết số 20-NQ/TW khi đề cập đến phát triển kinh tế biển Việt Nam đã yêu cầu xác định những định hướng lớn cho giai đoạn phát triển mới. Trọng tâm không còn là phát triển riêng lẻ từng ngành của kinh tế biển, mà là xây dựng hệ sinh thái công nghiệp hàng hải Việt Nam làm nền tảng cho toàn bộ nền kinh tế biển”, ông Đỗ Thành Hưng nhấn mạnh.

Thực tiễn phát triển của Hà Lan, Nhật Bản, Hàn Quốc, Na Uy... cho thấy, không có quốc gia biển mạnh nào thiếu một nền công nghiệp hàng hải phát triển. Các quốc gia này đều xây dựng hệ sinh thái công nghiệp hàng hải với đầy đủ các cấu phần, từ thiết kế, đóng tàu, công nghiệp hỗ trợ, sản xuất thiết bị đến nghiên cứu khoa học, đào tạo nhân lực, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Theo ông Hưng, nếu chỉ khai thác biển mà không làm chủ công nghệ, phương tiện và hạ tầng phục vụ biển, giá trị gia tăng lớn nhất sẽ luôn thuộc về các quốc gia khác.

“Chỉ khi làm chủ được công nghiệp hàng hải, Việt Nam mới có thể chủ động phát triển kinh tế biển, giảm phụ thuộc vào bên ngoài, nâng cao năng lực tự chủ chiến lược và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu”, ông Đỗ Thành Hưng khẳng định.

Nghị quyết 20 đặt mục tiêu đến năm 2030, kinh tế của 21 tỉnh, thành phố ven biển đóng góp từ 65 - 70% GDP cả nước. Trong đó, kinh tế hàng hải là lĩnh vực trọng tâm, tập trung phát triển cảng biển nước sâu, logistics và đội tàu vận tải biển quốc tế nhằm kết nối Việt Nam với chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo ông Nguyễn Tương, Cố vấn cao cấp Hiệp hội Doanh nghiệp Logistics Việt Nam, phát triển đội tàu biển là yêu cầu cấp thiết khi phần lớn đội tàu Việt Nam hiện hoạt động chủ yếu trong khu vực nội Á.

“Một vấn đề đặt ra là đi đôi với phát triển cảng biển thì phải phát triển đội tàu biển vì hiện nay hàng container chủ yếu xuất khẩu qua hãng tàu nước ngoài, đặc biệt là đi châu Âu, Mỹ lên đến 100%. Của ta chỉ chạy nội Á nên phát triển cảng biển đi đôi với phát triển đội tàu biển là vô cùng cấp bách”, ông Nguyễn Tương phân tích.

Khai thông các động lực tăng trưởng mới

Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu tái cấu trúc theo hướng đa dạng hóa, xanh hóa và số hóa, phát triển đồng bộ cảng biển nước sâu, dịch vụ logistics hiện đại và đội tàu vận tải biển quốc tế có ý nghĩa quan trọng đối với năng lực kết nối thương mại của Việt Nam.

Cùng với đó, Nghị quyết 20 đặt mục tiêu giảm chi phí logistics xuống còn 15% trong ngắn hạn, khoảng 12% vào năm 2030 và 10 - 12% vào năm 2050. Để đạt mục tiêu này, Việt Nam cần giảm phụ thuộc vào vận tải đường bộ, tăng kết nối luồng hàng qua đường sắt tốc độ cao, đường thủy nội địa và cảng biển nước sâu.

Nghị quyết cũng đặt ra yêu cầu xây dựng ít nhất 5 trung tâm logistics hiện đại mang tầm tích hợp vùng, gần các khu công nghiệp và cửa ngõ giao thương; ứng dụng phần mềm quản lý kho bãi, hệ thống quản lý vận tải tự động để tối ưu tuyến đường, hạn chế tình trạng xe chạy rỗng chiều về.

Bên cạnh kinh tế hàng hải, các định hướng phát triển khác cũng được xác định rõ, gồm chuyển khai thác thủy sản từ ven bờ sang xa bờ gắn với bảo vệ nguồn lợi thủy sản, ứng dụng công nghệ cao vào nuôi trồng thủy sản hữu cơ. Các khu kinh tế, khu công nghiệp ven biển cần được quy hoạch theo hướng thân thiện với môi trường, gắn với phát triển công nghiệp chế biến, chế tạo và đóng tàu. Năng lượng tái tạo và các ngành kinh tế biển mới cũng được xác định là những lĩnh vực có tiềm năng tăng trưởng.

Đáng chú ý, điện gió ngoài khơi được kỳ vọng tạo dư địa đầu tư lớn cho các địa phương ven biển. TS. Dư Văn Toán, Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, lĩnh vực này không chỉ đóng góp trực tiếp vào tăng trưởng mà còn mở ra cơ hội hình thành chuỗi sản xuất, cung ứng dịch vụ quy mô lớn.

Hiện Việt Nam có 21 tỉnh, thành phố giáp biển và hầu hết đều sở hữu điều kiện gió thuận lợi để phát triển điện gió ngoài khơi. Với một trang trại điện gió ngoài khơi tiêu chuẩn có công suất khoảng 500MW, tổng mức đầu tư có thể lên tới gần 2 tỷ USD.

“Nếu mỗi địa phương ven biển đều từng bước triển khai các dự án quy mô này, lượng vốn đầu tư huy động sẽ là rất lớn, không chỉ tạo động lực cho tăng trưởng của từng địa phương mà còn đóng góp quan trọng vào mục tiêu tăng trưởng kinh tế ở mức hai con số”, TS. Dư Văn Toán nhận định.

Kinh tế biển chỉ có thể trở thành trụ cột tăng trưởng khi Việt Nam chuyển hóa được lợi thế tự nhiên thành năng lực cạnh tranh thực chất. Nghị quyết 20 đặt ra yêu cầu không chỉ khai thác hiệu quả tài nguyên biển mà còn nâng cao năng lực công nghiệp hàng hải, phát triển các ngành kinh tế biển có giá trị gia tăng cao và bảo vệ hệ sinh thái. Đây là nền tảng để Việt Nam hiện thực hóa khát vọng trở thành quốc gia biển mạnh, phát triển thịnh vượng từ biển.