Sign In

Từ cam kết quốc tế đến hành lang pháp lý tài nguyên biển

15:56 20/11/2026

Chọn cỡ chữ A a  

Nhiều cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển được cụ thể hóa thành quy định pháp luật, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên biển

 

Dự án Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi) dự kiến được Quốc hội khóa XVI xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ Hai. Một nội dung đáng chú ý của lần sửa đổi này là cụ thể hóa các cam kết quốc tế thành những quy định có thể áp dụng trong nước, từ cảnh báo ô nhiễm xuyên biên giới, bồi thường thiệt hại do tràn dầu đến kiểm soát nước dằn tàu và bảo tồn đa dạng sinh học biển.

Dự án Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo sửa đổi đã có nhiều quy định nhằm thực hiện các cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường. Ảnh: Trường Giang.

Sau hơn một thập niên kể từ khi Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo được ban hành năm 2015, hoạt động hàng hải, khai thác tài nguyên và nghiên cứu khoa học biển đang đặt ra những yêu cầu mới đối với công tác quản lý. Ngày 6/11/2026, khi thảo luận tại hội trường về dự án Luật, các đại biểu Quốc hội đã cho ý kiến về nhiều nội dung liên quan trực tiếp đến việc thực hiện điều ước quốc tế, trong đó có nghiên cứu khoa học biển, kiểm soát ô nhiễm, ứng phó sự cố và bảo tồn đa dạng sinh học.

Những yêu cầu này có thể thấy từ các tình huống rất cụ thể. Khi một vệt dầu có nguy cơ lan tới vùng nuôi trồng thủy sản, địa phương cần được cảnh báo sớm, còn người bị thiệt hại cần biết có thể yêu cầu ai bồi thường. Khi tàu xả nước dằn tại cảng, trách nhiệm phòng ngừa sinh vật gây hại trải dài từ khâu vận hành trên tàu đến khâu tiếp nhận, xử lý. Khi một viện nghiên cứu thu thập mẫu vật ở vùng biển ngoài quyền tài phán quốc gia, nghĩa vụ thông báo và quản lý dữ liệu bắt đầu từ trước chuyến khảo sát.

Dự thảo Luật xử lý những tình huống trên biển với trách nhiệm của các bên trên cơ sở 5 điều ước gồm Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS), Công ước trách nhiệm dân sự (CLC 1992), Công ước quốc tế về trách nhiệm dân sự đối với thiệt hại do ô nhiễm dầu nhiên liệu (BUNKER 2001), Công ước quốc tế về kiểm soát và quản lý nước dằn và cặn nước dằn của tàu (BWM 2004) và Hiệp định về bảo tồn và sử dụng bền vững đa dạng sinh học biển tại các vùng nằm ngoài quyền tài phán quốc gia (BBNJ).

UNCLOS và trách nhiệm phòng ngừa ô nhiễm xuyên biên giới

Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS) đặt ra nghĩa vụ bảo vệ và gìn giữ môi trường biển. Các quốc gia phải áp dụng những biện pháp cần thiết để phòng ngừa, giảm thiểu và kiểm soát ô nhiễm. Công ước cũng yêu cầu quốc gia bảo đảm các hoạt động thuộc quyền tài phán hoặc sự kiểm soát của mình được tiến hành sao cho không gây thiệt hại do ô nhiễm đối với quốc gia khác và môi trường của quốc gia đó. Khi biết môi trường biển có nguy cơ bị thiệt hại hoặc đã bị thiệt hại do ô nhiễm, quốc gia phải kịp thời thông báo cho các bên có khả năng bị ảnh hưởng và các tổ chức quốc tế có thẩm quyền.

Điều 58 dự thảo Luật cụ thể hóa trách nhiệm này theo cả hai hướng. Khi ô nhiễm từ bên ngoài có thể ảnh hưởng đến môi trường biển Việt Nam, cơ quan có thẩm quyền tổ chức quan trắc, thu thập chứng cứ, cảnh báo và phối hợp xác định nguồn phát sinh. Khi phát hiện nguy cơ ô nhiễm có thể ảnh hưởng đến quốc gia khác, cơ quan có thẩm quyền phải thông báo kịp thời, trao đổi thông tin và cập nhật theo diễn biến. Với một sự cố trên biển, dữ liệu về dòng chảy, đường lan truyền và khu vực có thể bị ảnh hưởng giúp địa phương xác định nơi cần ưu tiên ứng phó, từ cửa sông, vùng nuôi trồng thủy sản đến các khu vực có hệ sinh thái nhạy cảm.

UNCLOS còn là căn cứ cho các quy định về nghiên cứu khoa học biển của tổ chức, cá nhân nước ngoài tại Điều 17 và Điều 18. Quyền của quốc gia ven biển được thực hiện theo chế độ pháp lý của từng vùng biển. Chẳng hạn, việc từ chối, đình chỉ hoặc chấm dứt hoạt động nghiên cứu trong vùng đặc quyền kinh tế và trên thềm lục địa phải tuân thủ các căn cứ tương ứng của Công ước. Việc xác định rõ các căn cứ này giúp cơ quan quản lý thực hiện thẩm quyền, đồng thời tạo điều kiện cho hợp tác nghiên cứu vì mục đích hòa bình.

Tràn dầu từ tàu và quyền yêu cầu bồi thường

Một vụ tràn dầu có thể làm phát sinh nhiều khoản thiệt hại cùng lúc. Lực lượng ứng phó phải triển khai phao quây, thu gom dầu và xử lý chất thải. Cơ sở nuôi trồng thủy sản có thể mất sản lượng hoặc thu nhập. Vùng bờ bị ô nhiễm có thể cần được theo dõi và phục hồi trong thời gian dài. Để giải quyết yêu cầu bồi thường, trước hết cần xác định chế độ pháp lý áp dụng cho vụ việc.

Dự thảo Luật cũng có các quy định nguồn gen biển và chia sẻ lợi ích, các công cụ quản lý theo khu vực, đánh giá tác động môi trường, xây dựng năng lực và chuyển giao công nghệ biển. Ảnh: Hồng Thắm.

Công ước CLC 1992 thiết lập chế độ trách nhiệm dân sự đối với thiệt hại do ô nhiễm dầu khó phân hủy từ các tàu thuộc phạm vi Công ước, điển hình là tàu được đóng hoặc hoán cải để chở dầu rời làm hàng hóa. Công ước BUNKER 2001 điều chỉnh thiệt hại do ô nhiễm dầu nhiên liệu của tàu trong phạm vi áp dụng của mình. Việc xác định công ước áp dụng cần căn cứ vào cả loại tàu và nguồn dầu. Chẳng hạn, dầu nhiên liệu thoát ra từ một tàu chở dầu vẫn có thể thuộc phạm vi CLC 1992. Điều 64 dự thảo Luật thể hiện sự phân định này và xác định căn cứ pháp luật trong nước đối với vụ việc nằm ngoài phạm vi của cả hai công ước.

Các điều từ 63 đến 66 của dự thảo quy định từ nhận diện thiệt hại, xác định trách nhiệm và bảo đảm tài chính đến việc yêu cầu bồi thường. Chủ sở hữu đăng ký của tàu thuộc diện áp dụng phải duy trì bảo hiểm hoặc bảo đảm tài chính và có giấy chứng nhận còn hiệu lực. Người bị thiệt hại có thể yêu cầu bồi thường trực tiếp từ doanh nghiệp bảo hiểm hoặc chủ thể cung cấp bảo đảm tài chính theo công ước tương ứng. Cơ chế này có ý nghĩa thiết thực khi chủ tàu, bên bảo hiểm và người bị thiệt hại ở các quốc gia khác nhau.

 Đối với thiệt hại do suy giảm môi trường thuộc phạm vi hai công ước, chi phí thực hiện các biện pháp phục hồi hợp lý là căn cứ xác định bồi thường. Khoản lợi nhuận bị mất do suy giảm môi trường được xem xét theo điều kiện của công ước tương ứng. Vì vậy, việc ghi nhận thiệt hại ngay từ đầu có ý nghĩa trực tiếp đối với kết quả giải quyết. Dữ liệu quan trắc, chứng từ chi phí ứng phó, hồ sơ về tài sản, sản lượng và thu nhập giúp xác định thiệt hại và mối liên hệ với sự cố. Dự thảo cũng phân định cơ quan đại diện Nhà nước yêu cầu bồi thường thiệt hại về môi trường biển theo phạm vi vụ việc.

Kiểm soát nước dằn tàu để ngăn sinh vật gây hại

Tàu lấy nước dằn để giữ ổn định và bảo đảm an toàn khi vận hành. Nước lấy ở một cảng có thể chứa sinh vật thủy sinh hoặc mầm bệnh. Khi tàu xả nước dằn ở một khu vực khác, một số loài có thể sống sót, phát triển và cạnh tranh với các loài bản địa. Nguy cơ này liên quan trực tiếp đến hệ sinh thái ven bờ, vùng nuôi trồng thủy sản và sức khỏe con người.

Công ước BWM 2004 đặt ra khuôn khổ kiểm soát và quản lý nước dằn, cặn nước dằn của tàu. Công ước quy định về kế hoạch quản lý, việc ghi chép trên tàu và các tiêu chuẩn kỹ thuật tương ứng. Trong đó, tiêu chuẩn D-2 giới hạn lượng sinh vật còn sống được phép thải ra, kể cả một số vi sinh vật chỉ thị có liên quan đến sức khỏe con người. Công ước có hiệu lực đối với Việt Nam từ ngày 24/4/2024.

Khoản 3 Điều 55 dự thảo Luật quy định trách nhiệm của chủ tàu, người khai thác tàu và thuyền trưởng trong quản lý, xử lý, trao đổi, xả hoặc chuyển giao nước dằn và cặn nước dằn. Trách nhiệm phòng ngừa phát tán sinh vật gây hại, mầm bệnh và ô nhiễm thứ cấp cũng được đặt ra đối với tổ chức, cá nhân tiếp nhận, vận chuyển và xử lý. Cùng với yêu cầu đối với tàu, dự thảo quy định việc đánh giá nguy cơ, quan trắc và cảnh báo tại môi trường tiếp nhận. Nhờ đó, thông tin về hoạt động của tàu có thể được xem xét cùng với kết quả theo dõi tại vùng nước cảng và khu vực ven biển để phát hiện sớm nguy cơ.

BBNJ và bảo tồn đa dạng sinh học ngoài quyền tài phán quốc gia

Hiệp định BBNJ có hiệu lực từ ngày 17/1/2026. Được xây dựng trong khuôn khổ UNCLOS, Hiệp định thúc đẩy hợp tác quốc tế về nguồn gen biển và chia sẻ lợi ích, các công cụ quản lý theo khu vực, đánh giá tác động môi trường, xây dựng năng lực và chuyển giao công nghệ biển. Các điều từ 71 đến 73 của dự thảo Luật cụ thể hóa một số nghĩa vụ liên quan trực tiếp đến cơ quan, tổ chức, cá nhân thực hiện hoạt động thuộc quyền tài phán hoặc sự kiểm soát của Việt Nam.

Đối với nguồn gen biển, Điều 71 dự thảo đặt ra trách nhiệm thông báo trước khi thu thập tại chỗ, cập nhật thông tin trong quá trình quản lý, sử dụng và thực hiện nghĩa vụ chia sẻ lợi ích theo Hiệp định. Việc liên kết mẫu vật, thông tin trình tự kỹ thuật số và kết quả sử dụng giúp theo dõi nguồn gen từ chuyến khảo sát đến phòng thí nghiệm. Với viện nghiên cứu và trường đại học, các yêu cầu này cần được tính đến ngay khi lập kế hoạch khảo sát, tổ chức lưu trữ mẫu và hợp tác với các đối tác quốc tế. Điều 73 tạo thêm cơ sở để thúc đẩy đào tạo, chia sẻ tri thức và chuyển giao công nghệ phục vụ nghiên cứu, bảo tồn biển.

Về đánh giá tác động môi trường, Hiệp định phân biệt hoạt động tiến hành ngoài quyền tài phán quốc gia với hoạt động tiến hành trong vùng biển thuộc quyền tài phán quốc gia nhưng có thể gây ô nhiễm đáng kể hoặc gây ra những thay đổi đáng kể và có hại đối với môi trường biển bên ngoài. Với trường hợp thứ hai, Hiệp định cho phép thực hiện đánh giá theo quy trình quốc gia, kèm các nghĩa vụ về cung cấp thông tin, giám sát và báo cáo. Điều 72 dự thảo Luật cho phép sử dụng kết quả đánh giá đã có và bổ sung phần còn thiếu khi cần. Quy định này tạo cơ sở để xem xét đầy đủ nguy cơ tác động ra ngoài vùng biển Việt Nam, đồng thời hạn chế việc lặp lại những nội dung đã được đánh giá.

Hiệu quả của việc nội luật hóa sẽ thể hiện qua những việc có thể kiểm chứng. Cảnh báo ô nhiễm phải đến được địa phương khi vẫn còn thời gian triển khai biện pháp ứng phó. Hồ sơ sự cố phải đủ căn cứ để người bị thiệt hại thực hiện quyền yêu cầu bồi thường. Trách nhiệm quản lý nước dằn cần được thực hiện xuyên suốt từ tàu đến nơi tiếp nhận, xử lý. Với nghiên cứu biển, thông tin về mẫu vật và kết quả sử dụng cần được theo dõi qua từng giai đoạn. Việc hướng dẫn thi hành và chuẩn bị nguồn lực cho những công việc này sẽ quyết định mức độ các cam kết quốc tế đi vào thực tế quản lý và bảo vệ biển.

Nếu được Quốc hội thông qua, Luật sẽ tạo cơ sở để các cam kết quốc tế được thực hiện trong từng công việc cụ thể. Địa phương có căn cứ để cảnh báo và phối hợp ứng phó sớm hơn khi ô nhiễm có nguy cơ lan tới vùng ven bờ. Người bị thiệt hại do tràn dầu có thể xác định cơ chế yêu cầu bồi thường. Chủ tàu và cơ sở nghiên cứu biết rõ những nghĩa vụ cần chuẩn bị trước khi hoạt động. Việc hướng dẫn thi hành và bố trí nguồn lực sẽ quyết định các quy định này phát huy hiệu quả đến đâu trong thực tế bảo vệ biển.

Phạm Thị Gấm – Cục Biển và Hải đảo Việt Nam

Ý kiến

Mở rộng không gian phát triển, đổi mới quản trị biển quốc gia

Mở rộng không gian phát triển, đổi mới quản trị biển quốc gia

Dự thảo Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi) đề xuất nhiều chính sách mới tạo nền tảng phát triển kinh tế biển bền vững
Quảng Trị phát triển 7 cực tăng trưởng, kết nối cảng biển, sân bay và cửa khẩu

Quảng Trị phát triển 7 cực tăng trưởng, kết nối cảng biển, sân bay và cửa khẩu

Cùng với việc xác định 7 cực tăng trưởng, tỉnh Quảng Trị đặt mục tiêu tăng trưởng GRDP bình quân từ 10% mỗi năm trở lên từ nay đến năm 2030
Chào mừng kỷ niệm 81 năm Ngành Nông nghiệp và Môi trường: Đồng hành cùng đất nước, vững bước vào kỷ nguyên xanh

Chào mừng kỷ niệm 81 năm Ngành Nông nghiệp và Môi trường: Đồng hành cùng đất nước, vững bước vào kỷ nguyên xanh

Từ những ngày đầu thành lập Bộ Canh nông năm 1945 đến sự ra đời của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Ngành đã không ngừng đổi mới, khẳng định vai trò trụ cột trong phát triển đất nước