Khi không gian biển trở thành dư địa tăng trưởng mới

Với hơn 3.260 km bờ biển, vùng đặc quyền kinh tế rộng trên 1 triệu km² cùng hàng nghìn đảo, Việt Nam được thiên nhiên trao tặng lợi thế hiếm có. Biển không chỉ là tuyến phòng thủ tự nhiên mà còn là kho tài nguyên, không gian sinh tồn và động lực phát triển lâu dài. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và áp lực tài nguyên đất liền gia tăng, tầm nhìn hướng biển không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu tất yếu.

Những năm gần đây, khung khổ pháp lý về biển và hải đảo từng bước được hoàn thiện, tạo nền tảng cho quản lý tổng hợp và khai thác hiệu quả tài nguyên. Từ chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển đến quy hoạch không gian biển quốc gia, hệ thống chính sách đang chuyển từ tư duy khai thác sang tư duy quản trị dài hạn.

Nghị quyết số 36-NQ/TW về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam; Quy hoạch không gian biển quốc gia giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050; Quy hoạch tổng thể khai thác, sử dụng bền vững tài nguyên vùng bờ… đã tạo khung định hướng quan trọng cho quản lý và phát triển.

Trên có sở đó hệ thống chính sách, pháp luật về biển và hải đảo tiếp tục được hoàn thiện. Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung tại Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 15 luật thuộc lĩnh vực nông nghiệp và môi trường số 146/2025/QH15) cùng các nghị định hướng dẫn thi hành như Nghị định số 40/2016/NĐ-CP, Nghị định số 41/2016/NĐ-CP, Nghị định số 11/2021/NĐ-CP (hướng dẫn thi hành Luật Biển Việt Nam năm 2012), được sửa đổi, bổ sung tại Nghị định số 65/2025/NĐ-CP và Nghị định số 44/2026/NĐ-CP đã góp phần hoàn thiện khung pháp lý, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về biển và hải đảo.

Bên cạnh đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành 34 thông tư quy định về tiêu chuẩn kỹ thuật, định mức kinh tế - kỹ thuật và đơn giá, tạo cơ sở pháp lý quan trọng phục vụ công tác quản lý tổng hợp, thống nhất tài nguyên và môi trường biển.

Theo ông Nguyễn Thanh Tùng, Phó Cục trưởng Cục Biển và Hải đảo Việt Nam, việc hoàn thiện thể chế chính là điều kiện tiên quyết để kinh tế biển phát triển đúng hướng. Luật pháp không chỉ để quản lý mà còn để khơi thông nguồn lực, tạo niềm tin cho nhà đầu tư và các địa phương khi triển khai các dự án kinh tế biển quy mô lớn.

Điểm nhấn lớn được đặt vào việc xây dựng luật mới về tài nguyên, môi trường biển và hải đảo, thay thế những quy định đã bộc lộ hạn chế trước yêu cầu phát triển hiện nay. Luật mới được kỳ vọng sẽ mở đường cho các ngành kinh tế biển thế hệ mới như năng lượng tái tạo ngoài khơi, kinh tế tuần hoàn biển hay khai thác không gian biển đa mục tiêu, những lĩnh vực đòi hỏi khung pháp lý linh hoạt nhưng chặt chẽ.

Song song với đó, các nghị định, thông tư hướng dẫn sẽ được chuẩn bị đồng bộ, bảo đảm khi luật được thông qua có thể triển khai ngay, tránh khoảng trống pháp lý. Công tác rà soát, đơn giản hóa thủ tục hành chính, chuẩn hóa quy trình nội bộ và tăng cường phân cấp, phân quyền tiếp tục được đẩy mạnh.

Quan trọng hơn, thể chế không chỉ để quản lý mà còn để khơi thông nguồn lực. Khi luật pháp minh bạch, thủ tục rõ ràng, doanh nghiệp mới dám đầu tư dài hạn vào các dự án ngoài khơi có vốn lớn và rủi ro cao. Một hành lang pháp lý ổn định chính là “la bàn” để kinh tế biển đi đúng hướng và phát triển bền vững.

Quy hoạch không gian biển để giảm xung đột lợi ích

Nếu thể chế là nền móng thì quy hoạch không gian biển là bản thiết kế tổng thể. Không gian biển vốn đa mục tiêu: khai thác thủy sản, năng lượng, giao thông hàng hải, bảo tồn sinh thái, du lịch… nên rất cần quy hoạch đa mục tiêu để giảm xung đột lợi ích và khai thác hợp lý tài nguyên.

Việc triển khai quy hoạch không gian biển quốc gia và quy hoạch vùng bờ đang hướng tới mục tiêu sử dụng hợp lý từng vùng biển, hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo tồn hệ sinh thái. Đây cũng là cách tiếp cận mà nhiều quốc gia biển phát triển đã áp dụng để bảo đảm tăng trưởng dài hạn.

Ông Nguyễn Thanh Tùng cho rằng quy hoạch tốt sẽ giúp giảm đáng kể rủi ro cho nhà đầu tư và địa phương ven biển. Năm 2026 cũng là năm tập trung Cục Biển và Hải đảo Việt Nam triển khai Kế hoạch thực hiện Quy hoạch không gian biển quốc gia và Quy hoạch tổng thể khai thác, sử dụng bền vững tài nguyên vùng bờ. Công tác hướng dẫn, đôn đốc các bộ, ngành và 28 tỉnh, thành phố ven biển được tăng cường; đồng thời theo dõi, kiểm tra, kịp thời tháo gỡ khó khăn, vướng mắc phát sinh.

Mục tiêu đặt ra là bảo đảm sử dụng không gian biển hợp lý, hài hòa giữa phát triển kinh tế với bảo tồn hệ sinh thái; giảm xung đột trong khai thác, sử dụng tài nguyên; nâng cao hiệu quả đầu tư và thu hút nguồn lực xã hội vào các lĩnh vực kinh tế biển.

Quản trị biển bằng dữ liệu khoa học

Điều tra cơ bản tài nguyên và môi trường biển đóng vai trò then chốt, cung cấp dữ liệu khoa học cho hoạch định chính sách và ứng phó với biến đổi khí hậu. Các nhiệm vụ điều tra cơ bản biển sâu, đánh giá tiềm năng khí hydrate, điều tra hiện trạng ô nhiễm môi trường biển và xây dựng bản đồ phân vùng rủi ro tiếp tục được triển khai, tạo cơ sở khoa học cho hoạch định chính sách và thu hút đầu tư vào các ngành kinh tế biển. Khi hiểu rõ hơn về đại dương, chúng ta mới có thể khai thác mà không làm tổn hại đến hệ sinh thái. 

Cục Biển và Hải đảo Việt Nam khẳng định, chuyển đổi số trong quản lý biển đang mở ra phương thức giám sát hiện đại, từ hệ thống dữ liệu quốc gia về biển đến các công nghệ quan trắc từ xa. Công nghệ giúp quản trị minh bạch hơn, phản ứng nhanh hơn trước các sự cố môi trường và giảm chi phí quản lý.

Năm 2026, công tác điều tra cơ bản, quản lý tổng hợp tài nguyên và bảo vệ môi trường biển, hải đảo tiếp tục được tăng cường. Đồng thời đẩy nhanh tiến độ các nhiệm vụ thuộc Chương trình trọng điểm điều tra cơ bản tài nguyên, môi trường biển đến năm 2030; quản lý chặt chẽ hoạt động giao khu vực biển, cấp phép nghiên cứu khoa học, nhận chìm ở biển; chú trọng kiểm soát ô nhiễm, bảo vệ hệ sinh thái biển và ven bờ, ứng phó và khắc phục sự cố môi trường biển; tăng cường phối hợp với các lực lượng chức năng trên biển và các địa phương ven biển.

Năm 2026 được xem là thời điểm bản lề để triển khai đồng bộ các chính sách và quy hoạch đã chuẩn bị trong thời gian qua. Từ hoàn thiện luật pháp, đẩy mạnh phân cấp quản lý đến tăng cường phối hợp giữa trung ương và địa phương, tất cả đều hướng tới mục tiêu chung: khai thác hiệu quả nhưng bền vững không gian biển.