Câu chuyện Cô Tô

Có những nơi, chỉ cần đặt chân xuống là đã nghe tiếng biển gọi trong lòng.

Cô Tô là một nơi như vậy.

Biển ở đây không chỉ là mặt nước. Biển là một “người kể chuyện”, kể chuyện bằng sóng, bằng gió, bằng những dải cát mịn như lời ru, bằng rặng đá thầm lặng đứng canh bờ như những cụ già ngồi nhìn thời gian. Và trong cái khoảnh khắc bình minh vừa mở cửa, khi mặt trời đỏ như một trái tim non vừa thức giấc, ta hiểu ra: đảo không phải là chỗ đất nhô lên giữa biển. Đảo là một cách sống.

Ngày xưa, người ta hay nói về đảo như một điểm xa. Giờ đây, nghĩ theo cách khác, đảo là điểm gần, gần với thiên nhiên hơn, gần với giới hạn hơn, gần với sự thật hơn. Ở nơi bốn bề là nước, con người không thể “mạnh ai nấy sống”. Muốn sống được, phải nương nhau. Muốn bền, phải hiểu biển.

Và có lẽ vì vậy mà Cô Tô (Quảng Ninh), nay là Đặc khu Cô Tô, không chỉ là một điểm đến du lịch. Nó là một không gian gợi mở cho một tương lai biển đảo Việt Nam: nuôi biển - bảo tồn biển - văn hóa biển - giáo dục môi trường - đa dạng sinh học… tất cả không tách rời, mà đan vào nhau như những sợi lưới.

Có người đến Cô Tô để chụp ảnh, để “check-in” với nước xanh, cát trắng. Có người đến để trốn khỏi ồn ào. Nhưng nếu ở lâu hơn một chút, sẽ thấy biển không chỉ là phông nền đẹp.

Biển là sinh kế.

Biển nuôi người bằng cá, bằng mực, bằng những mùa hải sản đậm vị mặn mà như chính tấm lòng dân đảo. Nhưng biển cũng dạy người: cái gì cho nhiều thì cũng có thể lấy đi nhiều, nếu mình không biết giữ.

Vì vậy, nói về nuôi biển ở Cô Tô không nên chỉ hiểu là dựng lồng bè, thả giống, thu hoạch. Nuôi biển phải là một cách “làm nông nghiệp trên mặt nước”, có tri thức, có kế hoạch, có kỷ luật, có trách nhiệm với hệ sinh thái.

Nuôi biển không còn là chuyện của từng nhà. Nuôi biển là chuyện của một cộng đồng và cả một “sức khỏe biển”.

Tưởng tượng một ngày: người dân đảo bước ra vùng nước quen thuộc, không chỉ nhìn màu nước bằng mắt, mà còn “đọc” biển bằng dữ liệu; biết độ mặn, độ pH, biết dòng chảy; biết khi nào biển mệt để cho biển nghỉ… Nuôi biển lúc đó giống như chăm một khu vườn: có ngày vun, có ngày dưỡng, có ngày thu.

Nếu làm được như vậy, thì đảo không chỉ sống nhờ biển, mà sống cùng biển.

Đi giữa biển, đôi khi ta quên mất rằng dưới lớp sóng kia có một thế giới khác. Một thế giới không ồn ào, không phô trương, nhưng sống động và tinh tế.

Biển là nơi trú ngụ của muôn loài. Đa dạng sinh học không phải là một thuật ngữ. Đó là sự phong phú của sự sống, là khả năng biển tự chữa lành, tự hồi phục.

Nếu ta chỉ chăm chăm lấy đi, biển sẽ nghèo. Và khi biển nghèo, đảo sẽ không còn đẹp nữa. Không phải đẹp trong ảnh. Mà đẹp trong đời sống.

Bởi vậy, bảo tồn biển ở Cô Tô cần được hiểu như việc giữ lại một bản nhạc nền. Một bản nhạc không nhìn thấy nhưng làm cho cuộc sống có chiều sâu. Khi còn bản nhạc ấy, du lịch mới có hồn. Nuôi biển mới bền. Cộng đồng mới yên.

Bảo tồn không phải là dựng bảng “cấm”. Bảo tồn là tạo được sự đồng thuận: để người dân hiểu rằng giữ biển là giữ nhà.

Một hòn đảo đúng nghĩa là hòn đảo nơi ai cũng thấy mình là “người gác biển”.

Ở đất liền, nhiều nơi làm nông nghiệp đã đi qua một cuộc chuyển mình: từ sản lượng sang chất lượng; từ bán thô sang chế biến; từ sản phẩm sang thương hiệu.

Biển cũng cần một cuộc chuyển mình như vậy.

Một vùng nuôi biển ở Cô Tô hoàn toàn có thể trở thành không gian trải nghiệm, nơi du khách không chỉ ăn hải sản mà còn hiểu hải sản được nuôi thế nào, biển được chăm ra sao, người dân giữ nghề bằng tình yêu và kỹ thuật thế nào.

Du lịch biển không nên chỉ có tắm biển và ngủ resort.

Du lịch biển cần thêm một điều: tôn trọng biển.

Đưa trẻ em đi tham quan vùng nuôi, nghe người dân kể chuyện con giống, nghe câu chuyện thời tiết, câu chuyện dòng chảy, câu chuyện biển động… chính là một cách giáo dục môi trường không cần lên lớp.

Dạy bằng trải nghiệm. Để rồi khi lớn lên, các em nhớ: biển là sự sống, không phải cái thùng vô tận để mình lấy.

Điều kỳ lạ là càng ở gần biển, người ta càng hiểu sự khiêm nhường.

Biển bao la quá. Con người không thể ngạo mạn trước biển. Và từ đó mà hình thành một thứ văn hóa: văn hóa biết nhường nhau, biết quý nhau, biết dựa vào nhau.

Văn hóa biển không chỉ là lễ hội hay món ăn. Văn hóa biển nằm trong cách người đảo nói chuyện với nhau, trong cách người già dạy con cháu “đừng xả rác xuống biển”, trong câu dặn dò trước khi ra khơi, trong nếp sống tiết kiệm nước ngọt, trong lòng biết ơn mỗi bữa cơm có mùi biển. Nếu biết nâng niu, văn hóa biển chính là “sợi dây” nối quá khứ với tương lai.

Và đó là thứ không thể nhập khẩu.

Đặc khu Cô Tô có thể trở thành nơi khởi phát một mô hình văn hóa biển đi cùng kinh tế biển, chứ không đứng ngoài. Một nền kinh tế mà không có văn hóa sẽ dễ chạy theo lợi nhuận ngắn hạn. Một nền kinh tế biết dựa trên văn hóa sẽ đi chậm hơn một chút, nhưng bền hơn nhiều.

Nếu muốn giữ biển lâu dài, điều quan trọng nhất không phải là một dự án, mà là một thế hệ. Một thế hệ lớn lên với tri thức biển.

Giáo dục môi trường ở đảo không nhất thiết phải là những khẩu hiệu. Nó có thể là những việc nhỏ: phân loại rác, giảm nhựa dùng một lần, những giờ học ngoài trời quan sát sinh vật biển, những câu lạc bộ thiếu nhi “yêu biển như yêu nhà”.

Một ngày, một đứa trẻ trên đảo nhặt rác trên bãi biển không phải vì bị bắt, mà vì thấy “đau” khi biển bẩn, ngày đó, tương lai đã có người canh giữ. Và khi giáo dục môi trường trở thành thói quen cộng đồng, đảo sẽ có một “tường thành mềm”: không cần nhiều rào chắn, biển vẫn được bảo vệ.

Từ “đặc khu” làm người ta nghĩ tới cơ chế, tới chính sách, tới quy hoạch. Nhưng nếu nhìn theo tư duy khai mở, đặc khu là một cơ hội để thử nghiệm những điều mới, làm mẫu cho nhiều nơi khác.

Cô Tô có thể trở thành Đặc khu nuôi biển công nghệ cao, ít phát thải, ít ô nhiễm, truy xuất nguồn gốc. Đặc khu bảo tồn biển gắn sinh kế, người dân bảo vệ và được hưởng lợi từ bảo tồn. Đặc khu du lịch xanh, không nhựa, hành trình du lịch đi kèm cam kết môi trường. Đặc khu giáo dục biển, học sinh biết đọc biển, yêu biển, giữ biển. Đặc khu văn hóa biển, kể chuyện biển bằng nghệ thuật, lễ hội, bảo tàng mở.

Một “đặc khu” đúng nghĩa không chỉ là nơi hưởng ưu đãi. Mà là nơi gánh trách nhiệm tiên phong.

Tiên phong để chứng minh rằng phát triển biển không đồng nghĩa với khai thác cạn kiệt. Phát triển biển có thể là một câu chuyện văn minh, nơi con người làm giàu nhưng không làm biển nghèo.

Có những chiều trên đảo, ngồi nhìn sóng lăn tăn như ngàn sợi chỉ bạc, ta chợt hiểu: biển không cần mình ca ngợi. Biển chỉ cần mình tử tế.

Tử tế với biển là không xả rác xuống biển.

Tử tế với biển là nuôi mà không làm nước bẩn đục.

Tử tế với biển là giữ lại một khoảng thở cho san hô, cho rong tảo, cho đàn cá con phát triển.

Tử tế với biển là dạy con mình nhặt rác như dạy con mình chào người lớn.

Nếu đất liền có ruộng đồng, thì đảo có mặt nước.

Nếu đất liền có lũy tre, thì đảo có ngọn sóng.

Nếu đất liền có làng quê, thì đảo có làng chài.

Và làng chài không chỉ là nơi neo thuyền. Làng chài là nơi neo lòng người.

Đặc khu Cô Tô, vì vậy không chỉ là điểm đến để ngắm biển, mà là nơi để nhìn lại cách mình đối xử với biển. Nơi để học một bài học giản dị: biển không thuộc về ai, nhưng tương lai của biển thuộc về cách mình sống hôm nay.