Đặc khu biển phải gắn kinh tế với quốc phòng

Nghị quyết số 20-NQ/TW xác định một mục tiêu quan trọng là "xây dựng và thực hiện hiệu quả cơ chế, chính sách đặc thù để phát triển kinh tế kết hợp với bảo đảm quốc phòng, an ninh trên biển cho các đặc khu, đảo tiền tiêu". Tại các khu vực này, vấn đề phát triển kinh tế biển phải gắn với đảm bảo an ninh, quốc phòng. 

Phóng viên báo Nông nghiệp và Môi trường đã có cuộc trao đổi với PGS, TS Nguyễn Chu Hồi, nguyên Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Biển và Hải đảo Việt Nam, về những điểm mới trong tư duy phát triển biển được thể hiện trong Nghị quyết 20-NQ/TW và vấn đề phát triển kinh tế đồng thời bảo đảm an ninih quốc phòng tại các khu vực trọng yếu. 

Với nhiều năm nghiên cứu và hoạt động trong lĩnh vực biển, ông đánh giá như thế nào về tính đột phá của Nghị quyết 20-NQ/TW, đặc biệt trong mối quan hệ giữa phát triển kinh tế biển với quốc phòng, an ninh?

Tôi cho rằng Nghị quyết 20-NQ/TW kế thừa những kinh nghiệm quốc tế, đồng thời xuất phát từ thực tiễn của Việt Nam và kết quả thực hiện các nghị quyết trước đây, nhất là Nghị quyết số 09-NQ/TW năm 2007 về Chiến lược biển Việt Nam đến năm 2020 và Nghị quyết số 36-NQ/TW năm 2018 về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Nghị quyết 20 đánh dấu một bước chuyển quan trọng về mặt chiến lược.

Theo tôi, có thể xem đây là một triết lý phát triển mới về biển, dựa trên cả những thay đổi của bối cảnh quốc tế và thực tiễn phát triển của Việt Nam. Điểm đáng chú ý là chúng ta đang chuyển từ tư duy quản trị, khai thác biển theo ngành, phân cắt và đơn lẻ sang tư duy quản trị thống nhất theo không gian.

Biển là một không gian tổng thể, trong đó có nhiều ngành, nhiều lĩnh vực cùng hoạt động. Nhưng lâu nay, chúng ta thường phát triển và quản lý theo từng ngành, từng lĩnh vực. Cách tiếp cận mới đặt biển trong một không gian thống nhất, qua đó hướng tới quản trị tổng hợp, liên ngành và bảo đảm hài hòa nhiều lợi ích. Đó không chỉ là lợi ích kinh tế mà còn là lợi ích về môi trường, xã hội, quốc phòng, an ninh và chủ quyền quốc gia.

Đặc biệt, trong bối cảnh Biển Đông còn nhiều vấn đề phức tạp, việc kết hợp giữa phát triển và bảo vệ càng có ý nghĩa quan trọng. Nếu thực hiện tốt Nghị quyết 20-NQ/TW, chúng ta có thêm một kênh quan trọng để cụ thể hóa tư duy về xây dựng một Việt Nam tự chủ, trong đó biển là một không gian quan trọng để tăng cường sức mạnh tổng hợp và khả năng tự chủ của đất nước.

Từ tư duy mới đó, theo ông, Việt Nam cần tập trung vào những yếu tố nào để biến mục tiêu xây dựng quốc gia biển mạnh thành hiện thực?

Tôi cho rằng trước hết phải giải quyết được bốn trụ cột chính.Thứ nhất là thể chế mạnh. Thể chế và quản trị biển phải được tổ chức theo cách tiếp cận mới, phù hợp với triết lý phát triển được đặt ra trong Nghị quyết 20-NQ/TW. Quản trị biển không thể chỉ là sự cộng lại cơ học của quản lý từng ngành mà phải có cách tiếp cận tổng hợp, thống nhất theo không gian.

Thứ hai là khoa học, công nghệ biển mạnh. Đây là điều kiện để chúng ta tránh tụt hậu, đồng thời có thể chủ động đón đầu những vấn đề mới đặt ra từ biển và đại dương.

Biển và đại dương là không gian rất phức tạp. Nếu năng lực khoa học, công nghệ và dự báo biển yếu thì chúng ta sẽ khó chủ động trước những biến động mới. Khoa học, công nghệ không chỉ phục vụ phát triển kinh tế biển mà còn có vai trò trực tiếp đối với quốc phòng, an ninh và bảo vệ chủ quyền.

Thứ ba là kinh tế biển mạnh. Kinh tế biển phải hiệu quả, xanh và bền vững, tiếp nối tinh thần của Nghị quyết 36-NQ/TW về phát triển bền vững kinh tế biển.

Và thứ tư là an ninh, quốc phòng mạnh, bảo đảm vững chắc chủ quyền, quyền chủ quyền, quyền tài phán quốc gia trên biển; đồng thời làm chủ không gian biển để khai thác và phát huy giá trị của không gian sinh tồn của đất nước.

Bốn trụ cột này có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Không thể chỉ nói kinh tế biển mạnh mà tách khỏi thể chế, khoa học - công nghệ hay quốc phòng, an ninh.

Một điểm đáng chú ý hiện nay là việc tổ chức lại không gian phát triển, trong đó có các đặc khu. Theo ông, điều này đặt ra yêu cầu gì đối với phát triển kinh tế biển và bảo vệ chủ quyền?

Sau khi tổ chức lại đơn vị hành chính, không gian biển của Việt Nam cũng có những thay đổi đáng chú ý. Hiện cả nước có 21 tỉnh, thành phố có biển trong tổng số 34 tỉnh, thành phố, thay vì 28 tỉnh, thành phố ven biển như trước đây.

Đặc biệt, từ mô hình huyện đảo chuyển sang 13 đặc khu, chúng ta cần nhìn nhận các đặc khu biển không chỉ dưới góc độ hành chính mà còn dưới góc độ không gian phát triển và bảo vệ.

Trước đây, chúng ta có 12 huyện đảo. Hiện nay có 13 đặc khu và các đảo, quần đảo có thể được xem như những trung tâm phát triển kinh tế, đồng thời là những điểm tựa quan trọng trên không gian biển của Việt Nam.

Vì vậy, khi chuyển sang mô hình đặc khu, tư duy phát triển cũng phải thay đổi. Các công trình, dự án và quá trình phát triển ở những khu vực này phải được tính toán ngay từ chiến lược, quy hoạch đến tổ chức thực hiện, bảo đảm đồng thời hai mục tiêu lớn là phát triển kinh tế và quốc phòng, an ninh.

Nếu các đặc khu biển phát triển vững mạnh, chúng ta sẽ có những điểm tựa vững chắc hơn để bảo vệ chủ quyền, quyền chủ quyền, quyền tài phán quốc gia, đồng thời tạo động lực phát triển kinh tế từ biển.

Điều quan trọng là phải nhìn nhận không gian biển một cách đầy đủ. Đó không chỉ là mặt biển, mà còn là một không gian liên thông, nơi các hoạt động kinh tế, xã hội, môi trường, quốc phòng và an ninh cùng tồn tại. Cách tiếp cận này cũng phù hợp với định hướng quản trị tổng hợp, thống nhất không gian biển được nhấn mạnh trong Nghị quyết 20-NQ/TW.

Cả nước hiện có 13 đặc khu gồm: Vân Đồn (Quảng Ninh); Cô Tô (Quảng Ninh); Cát Hải (TP. Hải Phòng); Bạch Long Vĩ (TP. Hải Phòng); Cồn Cỏ (Quảng Trị); Lý Sơn (Quảng Ngãi); Hoàng Sa (TP. Đà Nẵng); Trường Sa (Khánh Hòa); Phú Quý (Lâm Đồng); Côn Đảo (TP. Hồ Chí Minh); Kiên Hải (An Giang); Phú Quốc (An Giang); Thổ Châu (An Giang).