Mở không gian biển cho giai đoạn tăng trưởng mới

Sau gần một thập niên triển khai Nghị quyết số 36-NQ/TW về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam, thực thi Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo, nhiều cơ hội mới đã hình thành nhưng cũng xuất hiện không ít thách thức về xung đột không gian sử dụng biển, hạn chế trong cơ chế giao biển và yêu cầu chuyển đổi sang mô hình kinh tế biển xanh.

Loạt bài “Phát triển bền vững kinh tế biển” ghi nhận những chuyển động  tại các địa phương ven biển, góc nhìn từ chuyên gia, doanh nghiệp và cơ quan quản lý, tổ chức quốc tế nhằm nhận diện cơ hội, thách thức cũng như các “điểm nghẽn” thể chế trong hành trình đưa Việt Nam trở thành quốc gia mạnh về biển, làm giàu từ biển.

Mở rộng các ngành kinh tế biển

Nếu trước đây, vùng biển Khánh Hòa, Quảng Ninh ken đặc lồng bè nuôi thủy sản tự phát, thì nay, những cụm nuôi biển công nghiệp bằng vật liệu HDPE bắt đầu xuất hiện xa bờ, đi cùng công nghệ số, hệ thống định vị và quy trình nuôi khép kín.

Chính sách mới hướng tới  hình thành các tập đoàn, doanh nghiệp lớn vươn ra biển, phát triển kinh tế biển đa tầng gắn với bảo vệ mội trường, phát triển sinh kế và bảo tồn. Ảnh: Hồng Thắm.

Ngoài khơi khu vực Bình Thuận hay Bạc Liêu, những vùng biển từng chỉ gắn với đánh bắt hải sản nay đang được tính toán để trở thành các “cánh đồng điện gió” ngoài khơi quy mô hàng tỷ USD. Đà Nẵng đang định hình tham vọng trở thành trung tâm kinh tế biển hiện đại với ba trụ cột gồm cảng biển - logistics, du lịch biển và kinh tế biển công nghệ cao.

Từ khi Nghị quyết 36-NQ/TW về phát triển bền vững kinh tế biển ra đời năm 2018, biển Việt Nam đang chuyển mình thành không gian tăng trưởng mới.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, kinh tế biển hiện đóng góp khoảng 50% GRDP cả nước; nhiều địa phương ven biển nằm trong nhóm dẫn đầu về thu nhập bình quân đầu người. Hiện cấu trúc kinh tế biển đang thay đổi nhanh chóng. Nếu trước đây biển chủ yếu gắn với khai thác dầu khí và đánh bắt hải sản thì nay các ngành kinh tế biển mới nổi đang mở ra dư địa phát triển rất lớn.

Nghị quyết 36-NQ/TW xác định 6 ngành kinh tế biển quan trọng là: Du lịch và dịch vụ biển; Kinh tế hàng hải; Khai thác dầu khí và các tài nguyên, khoáng sản biển khác; Nuôi trồng và khai thác hải sản; Công nghiệp ven biển; Năng lượng tái tạo và các ngành kinh tế mới.

Theo báo cáo sơ kết thực hiện Nghị quyết số 36-NQ/TW, ngành dầu khí tiếp tục đóng góp hơn 8% tổng thu ngân sách nhà nước; tổng lượng dầu khí phát hiện trên toàn thềm lục địa khoảng 4,4 tỷ m³ dầu quy đổi.

Lĩnh vực hàng hải-logistics phát triển nhanh với 320 bến cảng, tổng chiều dài cầu cảng 102 km; lượng hàng hóa thông qua cảng biển năm 2025 đạt 1,17 tỷ tấn. Đội tàu biển Việt Nam đứng thứ 10 thế giới về vận tải hàng hóa, với 1.434 tàu với tổng trọng tải khoảng 9,4 triệu DWT. 

Nuôi biển cũng tăng trưởng mạnh với thể tích lồng nuôi đạt 9,7 triệu m³, sản lượng đạt 832 nghìn tấn, tăng gần 39% so với năm 2020; kim ngạch xuất khẩu thủy sản năm 2025 đạt khoảng 11.3 tỷ USD.

Đặc biệt, năng lượng tái tạo ngoài khơi đang được xem là “mỏ vàng xanh” của tương lai. Việt Nam có nhiều vùng biển có điều kiện thuận lợi để phát triển điện gió ngoài khơi, điện sóng và các ngành công nghiệp biển mới.

Không gian biển cũng mở ra cơ hội lớn cho logistics biển, đô thị ven biển, trung tâm thương mại tự do và các công trình kinh tế trên biển. Đây sẽ là động lực tăng trưởng mới khi dư địa phát triển trên đất liền ngày càng thu hẹp.

Chồng chéo, thiếu cơ chế thu hút đầu tư

Hơn 1 triệu km² biển đang mở ra dư địa phát triển khổng lồ cho Việt Nam trong giai đoạn tăng trưởng mới. Nhưng nghịch lý là ngay trên vùng biển ấy, nhiều ngành kinh tế chiến lược như điện gió ngoài khơi, nuôi biển công nghiệp, logistics hay dịch vụ hàng hải vẫn đang thiếu không gian phát triển.

Báo cáo tổng kết thi hành Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh một bất cập lớn về sử dụng không gian biển cho phát triển kinh tế: “Theo quy định của các Luật về quy hoạch, việc phân vùng sử dụng không có quy định phân vùng cụ thể cho từng ngành khai thác, sử dụng như khai thác khoáng sản, điện gió, dầu khí, du lịch, nuôi trồng thủy sản, hàng hải,… mà các ngành chủ yếu dựa trên các vùng trên để tiếp tục xác định rõ các khu vực cụ thể để thực hiện việc khai thác, sử dụng tài nguyên biển. Điều này gây khó khăn cho tổ chức, cá nhân không đủ năng lực để thực hiện đầy đủ các hoạt động điều tra, khảo sát, đo đạc để làm cơ sở đề xuất việc hoạt động khai thác, sử dụng tài nguyên biển cụ thể”.

Trong nhiều năm, tư duy phát triển biển của Việt Nam chủ yếu dựa vào khai thác tài nguyên theo ngành riêng lẻ như dầu khí, thủy sản, cảng biển hay du lịch. Điều này dẫn tới tình trạng chồng lấn không gian sử dụng biển, xung đột lợi ích giữa các ngành và suy giảm hệ sinh thái ven biển.

Thực tế cho thấy mâu thuẫn, chồng lấn không gian sử dụng biển giữa các ngành như hàng hải, dầu khí, năng lượng tái tạo, bảo tồn, du lịch, nuôi biển và quốc phòng-an ninh ngày càng gia tăng.

Mô hình phát triển kinh tế biển của Việt Nam hiện vẫn chủ yếu dựa vào khai thác tài nguyên truyền thống; chuyển đổi sang kinh tế biển xanh còn chậm và thiếu cơ chế đủ mạnh để thu hút đầu tư vào các lĩnh vực mới như điện gió ngoài khơi, nuôi biển công nghiệp hay kinh tế tuần hoàn biển.

Theo báo cáo tổng kết thi hành Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo, nhiều “điểm nghẽn” hiện nay nằm ở khoảng trống thể chế. Đó là việc chưa xác lập đầy đủ cơ chế thúc đẩy kinh tế biển xanh; thiếu chính sách ưu đãi cho các ngành kinh tế biển mới; thiếu công cụ điều phối liên ngành, liên vùng để phân bổ hiệu quả nguồn lực phát triển biển.

Từ “quản lý tài nguyên” sang “quản trị không gian biển”

Trong bối cảnh đó, việc sửa đổi Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo được xem là bước đi quan trọng nhằm chuyển từ tư duy “quản lý tài nguyên” sang “quản trị không gian biển”. Đây không chỉ là thay đổi về kỹ thuật lập pháp mà còn là thay đổi căn bản về mô hình phát triển.

Nuôi biển tăng trưởng mạnh với thể tích lồng nuôi đạt 9,7 triệu m³, sản lượng đạt 832 nghìn tấn, tăng gần 39% so với năm 2020; kim ngạch xuất khẩu thủy sản năm 2025 đạt khoảng 11.3 tỷ USD. Ảnh: Hồng Thắm.

Theo định hướng sửa đổi luật, việc giao, cho thuê và sử dụng khu vực biển sẽ được gắn chặt với quy hoạch không gian biển; đồng thời thiết lập cơ chế xử lý xung đột, chồng lấn trong sử dụng không gian biển và thúc đẩy sử dụng biển đa mục đích.

Ông Nguyễn Thanh Tùng, Phó Cục trưởng Cục Biển và Hải đảo Việt Nam cho biết, việc xây dựng dự án Luật lần này được đặt ra trong bối cảnh thế giới đang có những thay đổi mang tính thời đại, đất nước bước vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình để phát triển bứt phá, giàu mạnh, hùng cường dưới sự lãnh đạo của Đảng; thực hiện cuộc cách mạng về tinh gọn tổ chức bộ máy, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; phát triển kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân; đẩy mạnh khai thác, sử dụng hiệu quả tài nguyên, không gian biển và phấn đấu đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số trong giai đoạn mới.

Theo ông Tùng, trên cơ sở các quan điểm, chủ trương, định hướng mới của Đảng về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển trong giai đoạn tới, cơ quan chủ trì soạn thảo Luật nghiên cứu, tiếp thu và thể chế hóa các nội dung, quy định mới trong Luật (sửa đổi) lần này. Trong đó, tập trung nghiên cứu cơ chế nhằm tạo động lực thực sự hiệu quả thúc đẩy phát triển kinh tế biển, hình thành các tập đoàn, doanh nghiệp lớn vươn ra biển, phát triển kinh tế biển đa tầng gắn với bảo vệ mội trường, phát triển sinh kế và bảo tồn.

Từ ngày 4-6/6/2026 tại phường Cửa Lò (Nghệ An), Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với UBND tỉnh Nghệ An tổ chức Chuỗi sự kiện truyền thông hưởng ứng Ngày Môi trường thế giới (05/6), Ngày Đại dương thế giới (08/6), Tháng hành động vì môi trường và Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam năm 2026.

1. Diễn đàn Quốc gia về Môi trường và Khí hậu - Từ chính sách đến hành động

- Thời gian: 8h00 ngày 5/6/2026

- Địa điểm: Vinpearl Cửa Hội, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.

- Tham dự trực tuyến: ID: 942 6837 3034. Mật mã: KH0605.

2. Hội thảo Quốc gia “Hoàn thiện thể chế, chính sách thúc đẩy phát triển kinh tế biển bền vững”

- Thời gian: 14h00 ngày 5/6/2026

- Địa điểm: Vinpearl Cửa Hội, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.

- Tham dự trực tuyến: ID: 934 2999 5099. Mật mã: HT0506.

3. Chương trình nghệ thuật “Biển Việt Nam - Hành trình không gian xanh”

- Thời gian: 20h00 ngày 5/6/2026

- Địa điểm: Quảng trường Bình Minh, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.

4. Lễ Phát động Quốc gia hưởng ứng Ngày Môi trường thế giới, Ngày Đại dương thế giới, Tháng hành động vì môi trường và Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam năm 2026; Phát động phong trào “Toàn dân chung tay bảo vệ môi trường, vì một Việt Nam xanh - sạch - đẹp”

- Thời gian: 6h00 ngày 6/6/2026 

- Địa điểm: Quảng trường Bình Minh, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.

5. Triển lãm Kinh tế Biển xanh - Nông nghiệp và Môi trường bền vững

- Thời gian: Từ ngày 4-6/6/2026

- Địa điểm: Quảng trường Bình Minh, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.