80% rác thải nhựa đại dương có nguồn gốc từ đất liền

Ngày 17/3, Chương trình Đối tác hành động toàn cầu về nhựa (GPAP) phối hợp với Đối tác Hành động Quốc gia về Nhựa Việt Nam (NPAP) công bố báo cáo “Đánh giá ô nhiễm nhựa - Đa dạng sinh học”, với sự tài trợ của Chính phủ Canada và hỗ trợ kỹ thuật từ GreenU. Nghiên cứu cung cấp cái nhìn toàn diện về mối liên hệ giữa ô nhiễm nhựa với đa dạng sinh học, các dịch vụ hệ sinh thái và sinh kế địa phương tại Việt Nam.

Gắn kết giảm ô nhiễm nhựa với bảo tồn đa dạng sinh học

Báo cáo tích hợp dữ liệu về rò rỉ nhựa với các Khu vực Đa dạng sinh học trọng yếu (KBA) cùng các chỉ số kinh tế - xã hội nhằm xác định các “điểm nóng” sinh thái và kinh tế. Qua đó, làm rõ tác động của ô nhiễm nhựa đối với những hệ sinh thái quan trọng như rạn san hô, rừng ngập mặn, nguồn lợi thủy sản, du lịch ven biển cũng như các cộng đồng phụ thuộc vào tài nguyên thiên nhiên.

Không chỉ dừng lại ở phạm vi trong nước, nghiên cứu còn chỉ ra các dòng chảy nhựa xuyên biên giới, tình trạng suy thoái sinh cảnh và những khoảng trống trong chính sách hiện hành. Từ đó, báo cáo đề xuất các khuyến nghị nhằm gắn kết hành động về nhựa với mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học, tăng cường khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu và thúc đẩy phát triển hài hòa với thiên nhiên.

Bà Khadija Jarik, Bí thư thứ nhất Đại sứ quán Canada tại Việt Nam, đánh giá cao quan hệ hợp tác Canada - Việt Nam trong lĩnh vực khí hậu, môi trường và phát triển bền vững. Ảnh: Minh Hạnh.

Phát biểu khai mạc sự kiện, bà Khadija Jarik, Bí thư thứ nhất Đại sứ quán Canada tại Việt Nam, nhấn mạnh mối quan hệ hợp tác ngày càng chặt chẽ giữa Canada và Việt Nam trong các lĩnh vực khí hậu, môi trường và phát triển bền vững. Theo bà, việc giải quyết đồng thời ô nhiễm nhựa và suy giảm đa dạng sinh học không chỉ là ưu tiên môi trường mà còn là nền tảng cho phát triển kinh tế dài hạn. Bà cũng khẳng định sự cần thiết của cách tiếp cận tích hợp trong bối cảnh biến đổi khí hậu, ô nhiễm và mất đa dạng sinh học có mối liên hệ chặt chẽ.

Ông Jeet Kar - Trưởng nhóm Chiến lược và Chính sách của Chương trình GPAP - Diễn đàn Kinh tế Thế giới - phát biểu khai mạc lễ công bố báo cáo. Ảnh: Minh Hạnh.

Đại diện GPAP, ông Jeet Kar, Trưởng nhóm Chiến lược và Chính sách của Chương trình GPAP (Diễn đàn Kinh tế Thế giới) cho rằng báo cáo đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong nhận thức về ô nhiễm nhựa. “Đây không chỉ là vấn đề quản lý chất thải, mà là một thách thức mang tính hệ thống, tác động trực tiếp đến đa dạng sinh học, các dịch vụ hệ sinh thái và sinh kế của con người”, ông nhận định. Trong bối cảnh hơn một nửa GDP toàn cầu phụ thuộc vào thiên nhiên, suy giảm đa dạng sinh học do ô nhiễm nhựa đang đặt ra những rủi ro nghiêm trọng không chỉ về môi trường mà còn về kinh tế.

Vi nhựa đã phổ biến trong môi trường

Trình bày kết quả nghiên cứu, bà Nguyễn Thu Trang, đại diện GreenU, cho biết ô nhiễm nhựa tại Việt Nam đang diễn ra trên quy mô rộng, trong đó dòng chảy nhựa chủ yếu đi từ đất liền ra biển: Khoảng 80% rác thải nhựa đại dương có nguồn gốc từ đất liền, được vận chuyển qua hệ thống sông ngòi, kênh rạch - vốn được ví như “băng chuyền” đưa chất thải từ đô thị, khu công nghiệp và khu sản xuất ra các hệ sinh thái ven biển.

Vi nhựa đã được phát hiện phổ biến trong nhiều môi trường, từ sông, cửa sông đến rừng ngập mặn, bãi triều, rạn san hô và trầm tích ven bờ, cho thấy mức độ lan rộng và tích tụ đáng lo ngại. Áp lực ô nhiễm tiếp tục gia tăng do quá trình đô thị hóa nhanh, hệ thống quản lý chất thải còn hạn chế, cùng với sự phát triển mạnh của du lịch ven biển và nuôi trồng thủy sản.

Ước tính mỗi ngày có khoảng 1.531 tấn chất thải nhựa bị thất thoát ra môi trường, tương đương hơn 558.000 tấn mỗi năm. Đáng lo ngại, vi nhựa đã xâm nhập sâu vào chuỗi thực phẩm, được phát hiện trong nhiều loài thủy sản phổ biến như nhuyễn thể, tôm và cá, qua đó làm gia tăng nguy cơ phơi nhiễm đối với con người.

Rác thải nhựa mang theo các loại hóa chất chất độc hại ảnh hưởng xấu đến các sinh vật biển và sức khỏe của con người. Ảnh tư liệu: Nguyễn Thành/TTXVN

Tác động của ô nhiễm nhựa không phân bố đồng đều mà tập trung tại các “điểm nóng”, nơi hội tụ lượng phát sinh lớn, mức độ phơi nhiễm cao, hệ sinh thái nhạy cảm và khả năng thích ứng thấp. Các khu vực rủi ro cao bao gồm Đồng bằng sông Hồng, vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, Đồng bằng sông Cửu Long và dải ven biển miền Trung. Đặc biệt, các khu bảo tồn nằm ở hạ lưu sông lớn hoặc vùng cửa sông ven biển phải chịu áp lực kép từ nguồn thải tại chỗ và rác thải trôi từ thượng nguồn.

Về mặt hệ sinh thái, ô nhiễm nhựa gây ra các tác động đa chiều, từ vướng mắc, nuốt phải đến tác động hóa học và biến đổi sinh cảnh. Đáng chú ý, san hô tiếp xúc với rác thải nhựa có nguy cơ mắc bệnh cao gấp gần 20 lần, trong khi rừng ngập mặn bị suy giảm khả năng hấp thụ carbon do sự tích tụ nhựa trong trầm tích.

Từ các phát hiện này, báo cáo đề xuất ba trụ cột hành động nhằm kiểm soát ô nhiễm nhựa gắn với bảo tồn đa dạng sinh học. Bao gồm kiểm soát nguồn phát thải ngay từ đầu nguồn; thúc đẩy chuyển đổi xanh trong các ngành kinh tế biển như ngư nghiệp và du lịch; và tăng cường bảo tồn, phục hồi hệ sinh thái dựa trên khoa học và sự tham gia của cộng đồng.

“Các giải pháp này cần được triển khai đồng bộ, dựa trên bằng chứng và có sự phối hợp đa bên để đạt hiệu quả bền vững”, nhóm nghiên cứu nhấn mạnh.